Syndrom oszusta u liderki. Co to jest, skąd się bierze i czym nie jest

Znasz to. Prezentacja poszła dobrze, ktoś mówi „świetnie to poprowadziłaś”, a w środku od razu odpowiada cichy głos: „miałam szczęście, następnym razem się zorientują”. Uśmiechasz się, dziękujesz i wracasz do biurka ze ściśniętym żołądkiem. To jest przykład wymyślony, ale wiele kobiet, które prowadzą ludzi, rozpozna w nim siebie.

Piszę o tym uczciwie, czyli z podaniem, co wiadomo, a czego nie. O syndromie oszusta mówi się często tak, jakby miał gotowe, sprawdzone rozwiązanie. Poniżej zbieram to, co da się oprzeć na źródłach.

Co to jest syndrom oszusta?

Termin pochodzi z artykułu Pauline Clance i Suzanne Imes z 1978 roku, „The Impostor Phenomenon in High Achieving Women”, opublikowanego w czasopiśmie „Psychotherapy: Theory, Research & Practice”. Autorki opisały kobiety, które mimo wyraźnych osiągnięć były przekonane, że nie zasługują na swoją pozycję i że ktoś w końcu to odkryje. Zwróć uwagę na nazwę: pierwotnie było to „zjawisko” (impostor phenomenon), a nie „syndrom” w sensie choroby.

W codziennym języku opisuje się to mniej więcej tak: sukces tłumaczysz szczęściem, dobrym momentem albo tym, że ktoś był dla Ciebie miły, a porażkę przypisujesz sobie. Dowody kompetencji są, ale nie zmieniają odczucia. Tym różni się syndrom oszusta od zwykłej niepewności przed nową rolą: nowa rola ma prawo wywoływać wątpliwości, a tu wątpliwości zostają mimo ewidentnych wyników.

Jak to wygląda w pracy liderki?

U kobiet, z którymi pracuję, najczęściej słyszę o dwóch rzeczach naraz. W głowie: „zaraz ktoś zapyta o liczbę, której nie sprawdziłam”, „inni wiedzą więcej”, „to nie moja zasługa”. W ciele: ścisk w żołądku przed zebraniem, napięcie w karku, zaciśnięta szczęka, czasem budzenie się w nocy i przeglądanie w głowie jutrzejszej rozmowy. To opis z praktyki, nie wynik pomiaru.

W badaniach syndrom oszusta często współwystępuje z lękiem i obniżonym nastrojem oraz wiąże się z niższą satysfakcją z pracy i z wypaleniem. Współwystępowanie nie mówi, co jest przyczyną, a co skutkiem. Dlatego nie traktuj tego jako listy objawów do odhaczenia. O wypaleniu, które bywa osobnym tematem, piszę w tekście o wypaleniu zawodowym w roli liderki.

Co mówią badania?

Jeden z większych przeglądów, jakie znam, to praca Bravaty i współpracowników z 2020 roku w „Journal of General Internal Medicine”. Autorzy przeszukali bazy do maja 2018 roku i uwzględnili 62 badania, w których wzięło udział 14 161 osób. Częstość syndromu oszusta wahała się od 9 do 82 procent. Tak duża rozpiętość wynika głównie z tego, jakiego narzędzia i jakiego progu użyto. Syndrom występował zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, w różnym wieku.

Ten sam przegląd mówi coś jeszcze, co uważam za ważne: autorzy nie znaleźli ani jednego opublikowanego badania, które oceniałoby leczenie tego stanu. To nie znaczy, że nic nie można zrobić. Znaczy, że nie ma tu gotowego, sprawdzonego protokołu i że nie powinno się obiecywać skutku.

Często cytowana liczba pochodzi z innego źródła. Firma audytorsko-doradcza KPMG w 2020 roku zapytała 750 kobiet na wyższych szczeblach zarządzania, uczestniczek jej własnego Women’s Leadership Summit, i 75 procent z nich odpowiedziało, że doświadczyło syndromu oszusta w karierze. To ciekawa informacja, ale ankieta wśród uczestniczek jednego wydarzenia nie jest badaniem reprezentatywnym. Traktuję ją jako ilustrację, nie jako miarę.

Czy to na pewno tylko w Twojej głowie?

W lutym 2021 roku „Harvard Business Review” opublikował tekst pod tytułem „Stop Telling Women They Have Impostor Syndrome”. Jego autorki piszą, że dla wielu kobiet poczucie bycia obcą nie jest złudzeniem, tylko skutkiem uprzedzeń i wykluczenia w miejscu pracy. Uważam to za ważny kontrapunkt do mówienia kobietom, że wystarczy zmienić myślenie.

W praktyce oznacza to, że zamiast pytać wyłącznie „co jest ze mną nie tak”, warto zapytać także: „co w tym środowisku mówi mi, że nie pasuję?”. Czasem odpowiedź brzmi: nic, to moja stara opowieść. Czasem: jestem jedyną kobietą w zarządzie i słyszę uwagi, których koledzy nie słyszą. Obie odpowiedzi są uczciwe i obie zasługują na uwagę.

Czym syndrom oszusta nie jest?

Nie jest diagnozą, którą można postawić na podstawie tekstu w internecie, także tego. Nie jest dowodem, że jesteś słaba, ani że nie nadajesz się na liderkę. Nie jest też obowiązkową ceną za awans. I nie jest czymś, co „przechodzi” po jednym ćwiczeniu.

Co możesz zrobić w ciągu dnia?

Poniżej trzy małe rzeczy, które polecam sobie i kobietom, z którymi pracuję. To nie metoda przebadana w badaniach nad syndromem oszusta, tylko prosty sposób na zauważenie, co się dzieje.

Najpierw ciało

Zanim spróbujesz sobie cokolwiek wytłumaczyć, sprawdź, gdzie w ciele czujesz ten moment: szczęka, ramiona, żołądek. Samo zauważenie bywa dla niektórych osób pierwszym rozluźnieniem. O tym, gdzie w ciele mieszkają różne emocje, piszę w tekście o emocjach w ciele.

Potem dowody

Na jedną kartkę wypisz trzy rzeczy, które udały Ci się w tym tygodniu, i przy każdej jedno zdanie o tym, co Ty do tego wniosłaś, własnymi słowami, bez „tylko” i „po prostu”. Jeśli zdanie od razu chce się skończyć słowami „ale to był przypadek”, zapisz je obok. To jest właśnie ta opowieść, o której mowa. Przy łagodniejszym mówieniu do siebie może pomóc tekst o samowspółczuciu według Kristin Neff i o autoempatii.

Na końcu rozmowa

Syndrom oszusta lubi ciszę. Zdanie powiedziane jednej zaufanej osobie („czasem czuję, że zaraz ktoś mnie zdemaskuje”) u wielu osób okazuje się mniej straszne na głos niż w głowie. Jeśli chcesz o tym rozmawiać w pracy, tekst o komunikacji bez przemocy w pracy pokazuje, jak mówić o własnych potrzebach bez oskarżeń.

Gdzie wchodzi EFT?

Uczciwie: nie znam badania, które sprawdzałoby EFT właśnie na syndromie oszusta. EFT bada się między innymi na lęku i napięciu. Pracuję z konkretną sceną, na przykład z zebraniem zarządu, na którym obawiasz się „demaskacji”, i z reakcją ciała, którą ta scena wywołuje. Opukujemy punkty, mówimy o tym, co się czuje, i sprawdzamy w ciele, co się zmieniło. Nie obiecuję konkretnego skutku. Jak to wygląda, opisałam w tekście o metodzie EFT.

Kiedy to może być coś więcej?

Jeśli poczucie oszustwa trwa tygodniami, towarzyszy mu stały lęk, obniżony nastrój, kłopoty ze snem albo trudno Ci funkcjonować, porozmawiaj z lekarzem rodzinnym, psychologiem lub psychoterapeutą. Nie jestem terapeutką ani psycholożką i ten tekst nie zastępuje ich pomocy.

Pytania

Co to jest syndrom oszusta?

To opis doświadczenia, w którym mimo dowodów kompetencji czujesz, że nie zasługujesz na swoją pozycję i że ktoś to w końcu odkryje. Pojęcie wprowadziły w 1978 roku Pauline Clance i Suzanne Imes jako „zjawisko oszusta”. To nie diagnoza.

Czy syndrom oszusta to choroba?

Ten tekst nie jest diagnozą i nie rozstrzyga o niczym medycznym. Przegląd badań z 2020 roku opisuje syndrom oszusta jako zjawisko często współwystępujące z lękiem i obniżonym nastrojem. Jeśli poczucie to trwa i utrudnia Ci życie, porozmawiaj z lekarzem lub psychoterapeutą.

Jak często występuje syndrom oszusta?

Zależy od narzędzia. W przeglądzie 62 badań z udziałem 14 161 osób częstość wahała się od 9 do 82 procent. Dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Często cytowane 75 procent wśród kobiet na wyższych szczeblach zarządzania pochodzi z ankiety KPMG z 2020 roku i nie jest badaniem reprezentatywnym.

Skąd się bierze syndrom oszusta?

Nie ma jednej udowodnionej przyczyny. Autorki z 1978 roku opisały go u wysoko osiągających kobiet. Autorki tekstu w „Harvard Business Review” z 2021 roku zwracają uwagę, że u wielu kobiet poczucie bycia obcą bywa skutkiem uprzedzeń i wykluczenia w miejscu pracy, a nie tylko własnych myśli.

Co robić, kiedy czuję się jak oszustka w pracy?

Zauważyć, gdzie to czujesz w ciele, spisać konkretne dowody własnego wkładu i powiedzieć o tym zaufanej osobie. To proste sposoby na zauważenie, co się dzieje, a nie przebadany sposób leczenia. Jeśli stan utrzymuje się, warto zasięgnąć pomocy specjalisty.