Zmęczenie decyzyjne. Dlaczego wieczorem nie chcesz już nic wybierać

Jest dziewiąta wieczorem. Ktoś pyta: „To co jemy?”, a Ty czujesz, że wybór między makaronem a ryżem to za dużo. Rano w kilka minut zdecydowałaś o budżecie, o urlopie dla kogoś z zespołu i o tym, kogo przesunąć na inny projekt. Przykład jest wymyślony, ale pewnie go znasz: decyzje zapadają cały dzień, między spotkaniami, a wieczorem nie masz już ochoty niczego wybierać.

Na to doświadczenie jest nazwa, „zmęczenie decyzyjne”. Brzmi poważnie, więc łatwo uwierzyć, że za nią stoi ustalona wiedza. Dobrze sprawdzić, co za nią stoi naprawdę.

Co mówi popularny obraz

Wersja z internetu jest prosta: każda decyzja zużywa porcję ograniczonej siły woli, więc po wielu wyborach decydujemy gorzej albo przestajemy decydować. Pojęcie „decision fatigue” rozpowszechnił między innymi John Tierney w artykule w „New York Times Magazine” z sierpnia 2011 roku.

Pomysł wywodzi się z teorii wyczerpywania ego (ego depletion), którą rozwijał psycholog Roy Baumeister. W badaniu z 1998 roku, opublikowanym w „Journal of Personality and Social Psychology”, uczestnicy, którzy mieli jeść rzodkiewki i nie ruszać ciastek, szybciej poddawali się przy nierozwiązywalnej łamigłówce. W 2008 roku Kathleen Vohs i współautorzy opisali w tym samym czasopiśmie cztery badania laboratoryjne i jedno terenowe, z których wynikało, że robienie wyborów pogarsza późniejszą samokontrolę.

Co mówią badania i krytyka

Od tamtej pory ta teoria przeszła poważny sprawdzian. W 2016 roku 23 laboratoria powtórzyły eksperyment według jednego, ustalonego z góry protokołu (łącznie 2141 osób). Wynik zbiorczy był bliski zera, a przedział niepewności obejmował zero. Trzeba dodać, że nie badali wyborów, tylko samokontrolę w jednym, standardowym zadaniu, więc to jeden protokół, a nie wszystkie możliwe badania. W 2021 roku w „Psychological Science” ukazało się kolejne zaplanowane z góry powtórzenie, w 36 laboratoriach i na ponad 3,5 tysiąca osób. Jego autorzy napisali, że zaplanowane analizy nie znalazły dowodu na efekt wyczerpania. Analizy dodatkowe sugerowały, że efekt mógł być większy u osób, które zgłaszały więcej zmęczenia, ale to wniosek wstępny.

Drugi filar popularnego obrazu to badanie izraelskich sędziów z 2011 roku. Autorzy przeanalizowali 1112 decyzji o warunkowym zwolnieniu, wydanych przez ośmiu sędziów. W każdej sesji odsetek decyzji korzystnych spadał z około 65 procent niemal do zera i wracał do około 65 procent po przerwie na jedzenie. Sami autorzy przyznali, że nie mają bezpośredniego pomiaru zasobów psychicznych sędziów.

Krytyka przyszła szybko. Weinshall-Margel i Shapard napisali w tym samym roku, że kolejność spraw nie jest losowa, a więźniowie bez adwokata trafiają zwykle na koniec sesji i rzadziej dostają zwolnienie. Andreas Glöckner pokazał w 2016 roku w symulacji, że podobny wzór może powstać bez żadnego zmęczenia, bo decyzje korzystne zajmują więcej czasu, więc rozsądny sędzia może kończyć sesję zamiast zaczynać sprawę, która się przeciągnie.

Czy to znaczy, że zmęczenie decyzyjne zostało obalone? Uczciwa odpowiedź: ten konkretny mechanizm, czyli jeden wyczerpujący się zasób, nie ma dziś solidnego potwierdzenia. Nie jestem badaczką i nie mnie rozstrzygać sporu. Z tych badań nie wynika natomiast, że wieczorna niechęć do wybierania jest wymysłem.

Co zostaje z doświadczenia

Zostaje to, co widać gołym okiem. Po dniu spotkań, w którym nie było przerwy na jedzenie ani chwili ciszy, wiele osób nie ma ochoty na kolejne „a co wolisz?”. Nie musi za tym stać żaden wyczerpujący się zasób. Może to być długi dzień, głód, niewyspanie, ciągłe przełączanie się z tematu na temat i to, że przez osiem godzin byłaś osobą, która ma odpowiedź. Nie umiem powiedzieć, co z tego dotyczy właśnie Ciebie, i badania też tego za nas nie rozstrzygają.

W roli liderki dochodzi jeszcze jedno. Prowadzisz ludzi, inicjujesz tematy, widzisz szerszą perspektywę i z odwagą podejmujesz decyzje, a to zwykle oznacza, że niesiesz więcej, niż widać. Zdarza się, że pytają Cię, jak się masz, a Ty mówisz „dobrze”, bo trudno w dwóch zdaniach wytłumaczyć, że wieczorem nie masz siły wybrać filmu.

Co z tym zrobić, jeśli nie ma jednej techniki

Nie napiszę, że jakaś technika to rozwiązuje, bo takiego twierdzenia nie umiem poprzeć. Mogę za to podsunąć kilka pytań do siebie. Kiedy ostatnio w ciągu dnia było kilka minut bez żadnej decyzji? Które z decyzji muszą należeć właśnie do Ciebie, a które tylko do Ciebie trafiają? O tym piszę w tekście o tym, jak odpuścić kontrolę i delegować. A jeśli wieczorna niechęć dotyczy już nie tylko wyborów, ale też pracy, ludzi i satysfakcji, warto przeczytać o wypaleniu zawodowym w roli liderki i o stresie w pracy liderki.

Dla mnie ważne jest też, żeby ciało dostało choć chwilę wytchnienia w trakcie dnia, a nie dopiero o dziewiątej wieczorem. Po co sięgam, żeby wracać do spokoju, opisałam w tekście o regulacji układu nerwowego. To nie jest sposób na zmęczenie decyzyjne, tylko uwaga skierowana na siebie.

Kiedy to może być coś więcej

Jeśli niechęć do wszystkiego trwa tygodniami, ma wpływ na sen albo apetyt, albo pojawiają się myśli, że nie chcesz już tak żyć, nie czekaj: porozmawiaj z lekarzem rodzinnym albo z poradnią zdrowia psychicznego. Nie jestem terapeutką ani psycholożką, a ten tekst nie zastępuje diagnozy ani leczenia.

Pytania

Co to jest zmęczenie decyzyjne?

To popularne określenie na to, że po wielu podjętych decyzjach trudniej jest wybierać dalej. Jako teoria o wyczerpującym się zasobie jest naukowo sporna, ale wieczorna niechęć do wybierania to doświadczenie, które wiele osób dobrze zna.

Czy zmęczenie decyzyjne istnieje naukowo?

Tego nie rozstrzygnę. Pomysł, że każda decyzja zużywa ograniczony zasób, wywodzi się z teorii wyczerpywania ego (ego depletion), a duże, zaplanowane z góry powtórzenia badań z 2016 i 2021 roku nie znalazły oczekiwanego efektu. To nie dowodzi, że zmęczenie po całym dniu wyborów nie istnieje, tylko że ten konkretny mechanizm nie jest potwierdzony.

Dlaczego wieczorem nie chcę już nic wybierać?

Nie umiem podać jednej przyczyny i badania też jej nie wskazują. Możliwych powodów jest wiele: długi dzień bez przerwy, brak jedzenia, niewyspanie, ciągłe przełączanie się między tematami. Jeśli to trwa tygodniami albo towarzyszy temu coś, co Cię niepokoi, porozmawiaj z lekarzem rodzinnym.

Czy badanie o sędziach i zwolnieniach warunkowych dowodzi zmęczenia decyzyjnego?

Nie rozstrzyga tego. Wynik z 2011 roku był często cytowany, ale krytycy wskazali, że kolejność spraw nie była losowa, a symulacja z 2016 roku pokazała, że podobny wzór mógł powstać z innych powodów niż zmęczenie sędziów.