Teoria poliwagalna. Co to jest i co z krytyką, o której mówi się coraz głośniej

Hasło „układ nerwowy” wraca dziś w co drugim poście o stresie. Prędzej czy później ktoś dokleja do niego słowo „poliwagalna”. Brzmi poważnie, więc łatwo uwierzyć, że za nim stoi ustalona wiedza. Dobrze wiedzieć, co za nim stoi naprawdę.

Co twierdzi teoria poliwagalna

Autorem jest Stephen Porges, amerykański psychofizjolog, który przedstawił ją w połowie lat 90. XX wieku. Punktem wyjścia jest nerw błędny: długi nerw, który biegnie od pnia mózgu do wielu narządów w klatce piersiowej i jamie brzusznej, między innymi do serca i przewodu pokarmowego. „Poli” znaczy tu „wiele”, „wagalna” pochodzi od łacińskiej nazwy tego nerwa.

Porges twierdzi, że układ nerwowy może znajdować się w jednym z trzech stanów i że zmienia je, nieświadomie oceniając, czy wokół jest bezpiecznie. Nazywa to neurocepcją.

• Spokój i kontakt. Czujesz się bezpiecznie, łatwiej Ci rozmawiać, patrzeć w oczy, słuchać.
• Mobilizacja. Walka albo ucieczka: szybciej bije serce, rośnie napięcie, głowa szuka zagrożenia.
• Zamrożenie. Wyłączenie, mgła w głowie, ciężar w ciele.

Dlaczego tak chętnie o niej opowiadamy

Bo daje język. Wiele osób, które latami nie umiały opisać, co się z nimi dzieje po trudnej rozmowie, dostaje trzy proste słowa i poczucie, że to nie ich wina. Ta ulga bywa prawdziwa, niezależnie od tego, co z samą teorią zrobią fizjolodzy.

Na czym polega krytyka

Teoria od lat budzi spór w środowisku badaczy. Paul Grossman, który zajmuje się fizjologią serca i oddychania, krytykował ją już w 2007 roku razem z Edwinem Taylorem, a w 2023 roku w czasopiśmie „Biological Psychology” opublikował artykuł, w którym opisał, dlaczego jego zdaniem podstawowe założenia teorii nie wytrzymują konfrontacji z badaniami. Spór dotyczy między innymi tego, jak nerw błędny rozwijał się w ewolucji, i tego, co faktycznie mówi o nim oddechowa zmienność rytmu serca, którą Porges traktuje jako wskaźnik.

Krytyka nie dotyczy tego, że nerw błędny istnieje ani że ma znaczenie dla pracy serca i trawienia. To jest wiedza z podręczników. Dotyczy tego, czy opis w trzech stanach i ich ewolucyjnego pochodzenia zgadza się z tym, co wiemy z anatomii i fizjologii.

Czy jest obalona

W wyszukiwarce często pada słowo „obalona”. Uczciwa odpowiedź brzmi: spór trwa. Nie jestem fizjolożką i nie mnie go rozstrzygać. Mogę za to powiedzieć, jak z tą teorią pracuję.

Jak ja z nią pracuję

Traktuję ją jak mapę. Mapa nie musi być dokładnym zdjęciem terenu, żeby pomagała się w nim odnaleźć, ale trzeba pamiętać, że to mapa. Kiedy mówię o „gotowości” albo „zamrożeniu”, opisuję to, co kobiety czują w ciele: ścisk w klatce, ciężkie ramiona, mgłę w głowie po całym dniu. Nie opisuję udowodnionego mechanizmu w nerwie.

To, czy coś pomaga, sprawdzasz w sobie: czy oddech się wydłużył, czy ramiona zeszły. O tym, po co sięgam, żeby wracać do spokoju, piszę w tekście o regulacji układu nerwowego, a o tym, gdzie w ciele czuje się poszczególne emocje, w tekście o emocjach w ciele.

Czego ten tekst nie mówi

Nie mówi, że teoria jest prawdziwa, ani że jest fałszywa. Nie mówi też, że oddech czy opukiwanie „stymulują nerw błędny”, bo takiego twierdzenia nie umiem poprzeć. Jeśli napięcie jest bardzo silne albo dzieje się coś, co Cię niepokoi, warto mieć obok lekarza albo psychoterapeutę. Nie jestem terapeutką ani psycholożką, a ten tekst nie zastępuje leczenia.

Pytania

Co to jest teoria poliwagalna?

To teoria Stephena Porgesa z połowy lat 90. XX wieku. Zakłada, że układ nerwowy, w tym nerw błędny, przechodzi między trzema stanami: spokoju i kontaktu, mobilizacji oraz zamrożenia. Jest popularna w pracy z ciałem, a wśród fizjologów sporna.

Czy teoria poliwagalna jest prawdziwa?

Tego nie rozstrzygnę. Część badaczy, między innymi Paul Grossman, uważa, że jej podstawowe założenia są podważone przez badania. Inni dalej jej używają. Dlatego traktuję ją jak mapę, a nie jak dowód.

Czy teoria poliwagalna jest obalona?

Spór trwa. Krytycy opisali w czasopismach naukowych, dlaczego ich zdaniem teoria nie zgadza się z badaniami, ale nie ma jednego rozstrzygnięcia, które zamykałoby temat.

Co to jest nerw błędny?

To długi nerw biegnący od pnia mózgu do narządów w klatce piersiowej i jamie brzusznej, między innymi do serca i przewodu pokarmowego. Jego istnienie i znaczenie dla pracy tych narządów nie są przedmiotem sporu.

Czy teoria poliwagalna ma zastosowanie w psychoterapii?

Niektórzy terapeuci używają jej jako sposobu opowiadania o reakcjach ciała. To, że ktoś jej używa, nie jest dowodem, że opisuje fizjologię tak, jak twierdzi teoria. Jeśli rozważasz terapię, zapytaj terapeutę, na czym opiera swoje metody.